Beschikbaarheid kritieke materialen: een onderschat risico voor bedrijven in de haven

Kritieke materialen zijn grondstoffen die onmisbaar zijn voor onze economie en die onder andere verwerkt zijn in technologieën die belangrijk zijn voor defensie, de energietransitie, digitalisering en lucht- en ruimtevaart maar waarvan de leveringszekerheid kwetsbaar is. De Europese Unie stelde in 2024 een lijst van 34 kritieke materialen vast en koppelde daar duidelijke doelen aan voor winning, verwerking en recycling om in Europa zo minder afhankelijk te zijn van andere continenten. ‘Ze zijn niet kritiek omdat ze zeldzaam zijn, maar omdat we ze simpelweg niet kunnen missen in onze economie én omdat de aanvoer geopolitiek kwetsbaar is’, zegt Eva Verschoor, Programmamanager kritieke materialen bij Havenbedrijf Rotterdam.

Recycling kritieke materialen
De Rotterdamse haven speelt hierin al een stevige rol. 20 procent van de kritieke materialen die Europa binnenkomen, loopt via Rotterdam. ‘We zijn als haven een belangrijke schakel in de keten. Als in Europa materiaalstromen wegvallen, merken bedrijven dat direct in hun overslag en productie’, weet Eva. Daarom heeft Havenbedrijf Rotterdam een programma opgezet dat zich op drie lijnen richt. Het werkt aan het opzetten van nieuwe, alternatieve ketens voor kritieke grondstoffen, samen met de overheid in Nederland en Europa en andere nationale en internationale partners. Ook ondersteunt het programma de bedrijven die al in het havencluster actief zijn, bijvoorbeeld door te helpen bij het diversifiëren van hun grondstofstromen en het verkleinen van afhankelijkheden. Daarnaast wil de haven nieuwe bedrijven aantrekken die passen binnen het bestaande ecosysteem, vooral in verwerking van primaire grondstoffen en recycling en herwinnen van kritieke materialen.

Bewustwording vergroten
Begin dit jaar stuurden Deltalinqs en Havenbedrijf Rotterdam een gezamenlijke enquête uit naar de bedrijven in het Rotterdamse havengebied. Volgens Eva was het doel tweeledig: inzicht krijgen én bewustwording vergroten. ‘Bedrijven die direct afhankelijk zijn, weten dit vaak heel goed. Maar er is ook een grote groep die denkt: “mijn leverancier regelt dat wel”. Juist daar zit het risico’, zegt ze.

Onderwerp leeft nog niet overal
De respons liet zien dat het onderwerp nog niet overal hoog op de agenda staat. ‘We hebben te weinig input teruggekregen om harde conclusies te trekken. Maar dat zegt misschien al genoeg. Het onderwerp leeft nog niet overal’, stelt Eva. Dat betekent volgens haar dat er nog werk te doen is. ‘Als je niet weet waar je afhankelijkheden zitten, kan het gebeuren dat je productie op een dag gewoon stilvalt’. Het gaat lang niet altijd om grote volumes. ‘Sommige stromen zijn klein, maar van enorme economische waarde. Denk aan zeldzame aardmetalen voor magneten in windturbines. Zonder die materialen geen energietransitie’, zegt ze.

Vervolg
Wat gebeurt er met de uitkomsten? Havenbedrijf Rotterdam gaat met bedrijven die hebben gereageerd in gesprek en werkt samen met hen aan het uitwerken van concrete kansen. Ook bundelen Havenbedrijf Rotterdam en Deltalinqs signalen uit het havencluster voor gesprekken met overheden, bijvoorbeeld over knelpunten in recycling of investeringen die nodig zijn om nieuwe ketens op te zetten of bedrijven aan te trekken in het haven-industriële cluster.

Geopolitieke afhankelijkheid
Daarnaast blijven Havenbedrijf Rotterdam en Deltalinqs bedrijven actief benaderen en ondersteunen binnen het programma rond kritieke materialen. Eva’s advies aan bedrijven is: ‘Kijk naar je keten. Ga in gesprek met je leveranciers. Breng in kaart op welke plek in je bedrijfsproces je afhankelijk bent van één partij en hoe dat geopolitiek in elkaar steekt. Zijn er alternatieven? Wat heb je nodig om dat voor elkaar te krijgen? Wij kunnen ondersteunen, samen met Deltalinqs, maar bedrijven moeten zelf die eerste stap zetten.’